|
.
GARB-I KAFKAS HÜKÜMETİNİN KURULUŞ SÜRECİ :
.
Kars İslam Şurası: 5 Kasım 1918 Osmanlı ordusunun bölgeden çekileceğinin anlaşılması ile birlikte, Kars ve çevre bölgenin Türk-İslam ahalisi ve yerel sivil önderleri, Kars'ta bulunan 9. Ordu Kumandanı Yakup Şevki Paşa'nın ve Kars Mutasarrıfı Hilmi Bey'in (Uran) yardımlarıyla 5 Kasım 1918'de Kars İslam Şurası'nı topladılar.
.
Kars İslam Şurası, Sarıkamışlı Piroğlu Fahreddin (Erdoğan) Bey, Kağızmanlı Ali Rıza (Ataman), Kars'lı Sarı Haliloğlu Muhlis, Orenburg' lu Mamil / Mamlıoğlu Tevhüddiddin ve Borçalalı Kepenekçi Emin Ağa gibi isimlerin arasında yer aldığı kurucular tarafından kuruldu. (Gökdemir; i 989 :65 ve Kırzıoğlu; 1960: 8).
.
5 Kasım 1918'de toplanan Kars İslam Şurası'nın aldığı temel kararın bölgedeki Türk İslam unsurları bir siyasal irade birliği altında toplamaya yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Şura, bu siyasal irade birliğini tesis etme amacına yönelik olarak, çevredeki sancak ve kazalarla ilişkiye geçmiş ve bu sancak ve kazaların temsilcilerini Kars'ta yapılacak kongreye davet etmiştir.
.
Şura'yı bir milli hükümet olarak tanımlayan Gökdemir' e göre, Kars İslam Şurası, idareyi Osmanlı hükümeti'nden resmen devralmıştır (Gökdemir; 1989: 63-64).
Mondros Mütarekesi sonrası bir siyasi teşekkül olan Kars İslam Şura'sının mütareke öncesi bir teşekkül olan Kars Gizli İslam Komitesi ile organik bir devamlılığı olduğu anlaşılmaktadır.
.
Korkmaz'ın, Kırzıoğlu'na dayanarak aktardığı bilgiye göre 1909'da Kars'ta kurulan Canbizar Teşkilatı'nın devamı ve daha düzenlisi olan ve 1917 Nisan'ında gizlice kurulup, 1917 Ekim sonlarında resmen çalışan Elviye-i Selase ve Ahıska'daki İslam Komitesi, Kars İslam Şurası'nın çekirdeğini oluşturmuştur. (Korkmaz; metin teksirdir).
.
Dayı'nın belirttiğine göre de Kars Gizli İslam Komitesi, bir Kafkas İslam örgütü olan Cemiyet-i Hayriye'nin Kars temsilcileri olan Karaşarlı Rıza ve Yusuf Kenan Beylerin katılımıyla 1917 Nisan'ında kurulmuştu.
.
Gizli İslam Komitesi üyelerinden Ali Rıza (Ataman) Bey ve Kardeşleri Kağızman'a,
.
Fahreddin (Erdoğan) Sarıkamış'a, Dr. Esad (Oktay) Bey Oltu'ya,
.
Pozatlı İsmail Bey, Sürmeli Bey, Gülistanlı Molla Nebi ve Süleyman Ağalar Göle'ye,
.
Kars Şehir Komiseri Avukat Ali Bey Akbaba'ya, Kocaoğlu Muallim Mehmed Bey Zarşat'a, Meşhedi Samed Ağa Şüregel'e,
.
Mühendis Osman Sever Bey, Dikanlı Hafız ve Hamşioğlu Celal Beyler ve Hamamlı Bekir (Kubadı) Bey örgütlenme faaliyetlerinde bulunmaları için Ardahan'a gönderilmişlerdi. (Dayı; 1991: 31).
.
Bu isimlerin hemen tümünün Elviye-i Selase bölgesindeki Mondros Mütarekesi sonrası siyasi-askeri mücadelede de yer almış olmaları yukarıda değindiğimiz organik bağa örnek teşkil etmektedir.
.
Kars İslam Şurası, Tanör'ün anlatımıyla yerel ve dar bölgeli iktidarları ya da hükümetleri kucaklayan bölgesel bir örgütlenmeye gidişin başlangıcı olması bakımından önemlidir (Tan ör ; 1992: 107). Diğer bir deyişle Kars İslam Şilrası, Elviye-i Selase bölgesindeki yerel siyasi insiyatifleri bir iktidar odağı oluşturacak şekilde örgütlenmelerinin temelini oluşturması açısından önem taşımaktadır.
Kars Milli Şura Hükümeti'nde Yer Alan Üyeler :
.
Kars Cihangiroğlu Hasan Bey Cihangiroğlu Hasanhan (Aydın) Bey Divriğili Piroğlu Fahrettin Bey Çıldırlı Dr. Esad Bey AkbabaIı Hacı Abbasoğlu Kerbelayi Mehmet Bey Karaçantalı Hacıoğlu Ahmet Bey Molla Bilal Bey İrevanh Ahundoğlu Taki Bey Iğdırlı Ali Beyoğlu Mehmet Bey Gümrülü Halıcıoğlu Yusuf Bey Borçalılı Kepenkçi Emin Ağa KağızmanIı Ali Rıza Bey Digorlu CamdanIı Aşiret Reisi Maksud Ağaoğlu Hasan Bey.
.
Kongre'de bir Milli Şura Ordusu kurulmasına karar verilerek Şura sınırlarının korunması yolunda and içildi. Gökdemir'e göre, Kongre, Osmanlı Devleti (Anavatan) ile Halifeliğe bağlı kalmaya ve Türk bayrağını kullanarak, Türkiye kanunlarına göre adalet ve idare işlerini yürütme yolunda kararlar aldı.
.
Kongre'deki en önemli gelişmelerden birisi Aras Türk Hükümeti, Ahıska Hükümet-i Muvakkatası ve Batum yöresindeki yerel hareketlerin, kendi bağımsız varlıklarına son vererek heyetlere başlandı.
.
Milli Şura Hükümeti'ne katılmalarıydı. Anılan bu yerel iktidar birimleri, özerkliklerine son verip Milli Şura Hükümeti'nin şubeleri olarak göreve devam etmeyi kararlaştırdılar. Tanör'e göre bu gelişme, yerel iktidarlardan bölgesel birliğe ve bölgesel iktidara yükselişi işaret etmesi bakımından dikkat çekicidir.
.
Yine Tanör'e göre bu Sivas Kongresi'nin yerel Müdafa - i Hukuk Cemiyetleri'nin özerkliklerini ya da bağımsızlıklarını kaldırıp yeni kurulan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetlerinin şubeleri saymasında görülen, yukarıdan ve merkezi bütünleşme modelinden farklı olarak taban inisiyatifine dayalı bir bütünleşme modelini işaret etmesi açısından da önem taşımaktadır (Tanör; 1992: 107).
.
Kongre'de Milli Şura Hükümeti kurulması karan alındığı gibi, OItu, Ardahan, Kağızman ve Nahcıvan'da beşer kişiden oluşan Milli Şura teşkilatlarının kurulmasına da karar verildi. Milli Şura Hükümeti kararları doğrultusunda Evliye -i Selase'de Milli Şura şubeleri açılmıştır.
.
Bu şubeler, Oltu'da Tahirbeyzade Yusuf Ziya Bey, Sarıkamış'ta Hamamlılı Bekir Ağa, Çıldır'da Purutlu ve Koravelli iki Kamil Ağalar, Kulp'ta (Tuzluca) Pernevütlü Ayrım Oymağı Beyi Şamil Bey.
.
Ardahan'da ise Dikkanlı Hafız Efendi ile Hamşioğlu Rasim Bey tarafından açılmışlardır. (Gökdemir; 1989: 70-71).
.
Ayrıca, Hükümet Reisi Cihangirzade İbrahim Bey, muavini Kepenkçi Emin Ağa ve Hükümet Umumi Katibi Sami Bey, Milli Şura şubeleri açmak üzere Nahcıvan bölgesine gitmişlerdir. Milli Şura'nın önemli etkinliklerinden bir diğeri de yabancı devletler tarafından tanınmaya yönelik çabalardır.
.
Kars Milli Şura Hükümeti'ne Bağlı Şubelerin Kurucuları ve İkinci Kars Kongresi Kararları :
.
İkinci Kars Kongresi'ne katıldıkları hakkında kesin bir bilgi olunmakla birlikte, İkinci Kars Kongresi ile olan örgütsel bağları, yazılı kaynaklarda yapılan çalışmalar sonucu belirginleşen şahsiyetlere de, "Kongre Delegesi" sıfatıyla aşağıda yer verilmiştir. Bu isimler, Kars Milli Şura Hükümeti'ne bağlı şubelerin kurucularındandır.
.
Tahirbeyzade Yusuf Ziya Bey Hamamlılı Bekir Ağa
PUIUT\U Kamil Ağa
Koravelli Kamil Ağa
Pernevütlü Ayrım Oymağı Beyi Şamil Bey Dikkanlı Hafız Efendi
Hamşioğlu Rasim Bey.
.
1. Reisliğine Cihangiroğlu İbrahim Bey ve Reis Muavinliğine de Kepenkçi Emin Ağa'nın seçildiği Kars Milli İslam Şurası Hükümeti'nin kurulması ve daha önce kurulan Muvakkat Heyet'in üye sayısının arttmlarak yeniden oluşturulması.
.
2. Milli Şura Hükümeti'nin emrinde olmak üzere 8000 kişilik askeri bir kuvvet oluşturulması ve çekilen Osmanlı ordusundan kalan silah ve cephanenin toplanarak halka dağıtılması.
.
3. Her ne olursa olsun, Osmanlı devletine ve İslam Halifeliğine bağlı kalınarak ve Türk bayrağı kuııanılarak adli ve idari işlerin Osmanlı Devleti kanunlarına göre yürütülmesi.
.
4. Oltu, Ardahan, Kağızman ve Nahcıvan'da beşer kişilik Milli Şuralar'ın oluşturulmuş Ulma-Bey
.
5. Eldeki silahları teslim etmek şöyle dursun, düşmanlarla çarpışarak yeniden silahlanmak için her çareye başvurmak.
.
6. Yeni kurtulmuş olan Ahıska ve Elviye-i Selase'yi teşkil eden topraklarımıza birlikte, Boğazları açılan, limanlarıyla demiryolları işgal edilen Anavatan'ı da kurtarmak için geniş, ölçüde teşkilat kurup, zafere kadar yılmadan ve tesanütle çalışmak.
.
7. Derhal Milli Şura Hükümeti bölgeleri temsilcileriyle Ardahan'da yeni bir kongre yapmak.
Birinci Ardahan Kongresine Katılanlar :
.
III. Tümen Kumandanı Halid Paşa .
Ardahan Kaymakamı Hamşioğlu Rasim ( Acar ) Bey
Ebulhindli Köseoğlu Cafer (Erçıkan)
Dr. Hakkı Cenap
Dr. Abidin (Ağacıkoğlu) Dr. Fuat Sabit
Teğmen Filibeli Hilmi Bey ( Hamşioğlu İsa Bey'in eniştesi )
Baytar Kaymakamı Arif
.
2. İkinci Ardahan Kongresi ( 7- 9 Ocak 1919 )
Birinci Ardahan Kongre'sinde alınan karar uyarınca, Ardahan'da ikinci bir kongre 7-9 Ocak tarihleri arasında gerçekleştirildi. Ardahan'da yapılan bu iki kongre, Ardahan Kongresi ı. ve II. oturumları olarak da tanımlanmaktadır (Kırzıoğlu; 1960: 9 ve Tanör; 1992: 8 ı).
.
1. Ardahan Kongresi'nin gerçekleştirildiği binada toplanan II. Ardahan Kongresi 'ne, ilk kongreye katılan 8 delegeye ilave olarak Milli Şura Hükümeti temsilcisi olan şu şahıslar katıldılar:
.
Ahıska'dan maden mühendisi, hukukçu ve aynı zamanda ziraatçi olan Atabekoğlu Osman Server Bey,
.
Ahılkelek'ten Mehmet Ali, Çıldır'dan Dr. Esad Bey,
.
Kars'tan Milli Şura Hükümeti Reisi Cihangiroğlu İbrahim Bey,
.
Oltu'dan Yusuf Ziya Bey, Şakiroğlu Ahmet, Mehmet Ramiz Bey ve (Tavusker)' den Aslen Şavşat Hamşioğullarından, Hamşioğlu Rüstem (Acar) Bey ,
.
Kars'tan Cihangiroğlu Hasan Han Bey,
.
Ahılkelek'ten Afzal, Kağızman'dan Ali Rıza Bey,
.
Şürgel'den Akbabalı Hacıabbasoğlu Kerbelayi Mehmet (Akbaba) Bey.
.
Ardahan II. Kongresi Reisliği, Kırzıoğlu'un belirttiğine göre, Kars'tan çekilmekte olan 9. Ordu Kumandanı Yakup Şevki Paşa'ya teklif edilmiş, ancak Şevki Paşa gözlerindeki rahatsızlığı gerekçe göstererek bu teklifi kabul etmemiştir (Kırzıoğlu; 1960: ıo).
.
Bunun üzerine Kongre Reisliği'ne Birinci Ardahan Kongresi Reisliğini de yapmış olan Halid Bey getirilmiştir.
.
Ardahan II. Kongre'sinde Birinci Kongre'de alınan kararlar üzerinde mutabakata varılmış ve katılan delegeler arasında işbölümüne gidilmiştir.
.
Gökdemir'e göre II. Ardahan Kongre'sinin zamanlaması mükemmel idi. Zira Kongrenin gerçekleştirildiği tarihlerde İngilizler askeri olarak yerleşmek amacıyla Kars'a gelmek üzereydiler.
.
Bölgedeki Türk-İslam ahalinin, Ardahan Kongresi vb. oluşumlarla ortaya koyduğu kollektif ve örgütlü siyasi insiyatif, bölgenin askeri olarak İngilizlerin, siyasi olarak ise Ermenilerin yönetimi altına girmesiyle sonuçlanacak muhtemel İngiliz planını boşa çıkartmıştır.
.
İkinci Ardahan Kongresi Kararları :
.
I. Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti Muvakkata-i Milliyesi'ni kurmak üzere bütün Milli Şura temsilcilerinin seçip gönderdiği delegelerle Kars'ta büyük bir kongre yapmak.
.
2. İngilizler'in sürekli ısrar ve İstanbul'a baskıları yüzünden, son birliklerini de Erzurum vilayeti hududları içine çekmekte olan 9. Ordu'dan silah ve malzeme yardımı alarak, yerli halktan asker toplayıp, 9. Ordu'dan gönüllü kalan çavuş, onbaşı ve usta erlerle, 3. Fırka'dan ayrılacak zabitlerin idaresinde, Ermeniler'le Gürcüler'i memlekete sokmayacak güçte bir askeri teşkilat yaparak bunları bir elden idare etmek.
.
3. Trabzon'da neşredilen İstikbal ve İkbal, Batum ve Erzurum'da Sada-i Millet ve Albayrak adları ile çıkacak gazetelerle, Mil\i Mücadele yolunda içerdekileri uyarmak, dışardakilere de çeşitli yayınlar ve resmi delegelerle milli hakları tanıtmak.
.
4. Mevcut silahfarımızı katiyyen İngiliz'lere teslim etmemek ve 1914 hudutları gerisine çekilecek olan 3. Fırka Kumandanı Halid Bey'in Cenub-i Garbi Kafkasya'ya askeri yardım ve müdahele ile rehberliğini devam ettirmesini sağlamak.
.
İkinci Ardahan Kongresi'ne Katılan Delegeler :
.
III.TümenKumandanı Halid Bey
.
Kaymakamı Arif Ardahan Kaymakamı Hamişoğlu Rasim (Acar) Bey
.
Ebulhindli Köseoğlu Cafer (Erçıkan)
.
Dr. Hakkı Cenap
.
Dr. Abidin (Ağacıkoğlu)
.
Dr. Fuat Sabit
.
Teğmen Filibeli Hilmi Baytar
.
Ahıska'dan Atabekoğlu
.
Osman Server Bey
.
Ahılkelek'ten Mehmet Ali
.
Çıldır'dan Dr. Esad Bey Kars'tan
.
Milli Şura Hükümeti Reisi Cihangiroğlu İbrahim Bey
.
Büyük Kars Kongresi (17-18 Ocak 1919) ve Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti:
Birinci ve İkinci Ardahan Kongreleri'nin en önemli neticelerinden birisi ElviyeSelase bölgesinde Milli Şuralar şeklinde örgütlenen yerel ölçekli siyasal iktidar insiyatiflerini birleşik bir siyasal irade etrafında birleşmeye sevk etmiş olmasıdır.
.
Bilindiği üzere, II. Ardahan Kongresi'nin 1. nolu kararı "Bütün Milli Şura temsilcilerini toplayıp, Kars şehri merkez olmak üzere, Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti Muvakkata-i Milliyes'ini kurmak üzere Kars'ta büyük bir kongre yapmak" olarak tanımlanmıştı.
.
Bu karara uygun olarak, Batum'dan Nahcıvan'a tüm Elviye-i Selase bölgesinden gelen ve aralarında bu bölgedeki çeşitli Milli Şuralar'ın kurulmasına öncülük etmiş kişilerin de yer aldığı 131 delegenin katılımıyla, 17-18 Ocak 1919 tarihlerinde Kars Büyük Kongresi toplandı. Kongre'nin bugünkü Vali Konağında toplandığı bilinmektedir.
.
Dr. Esat (Oktay) Bey'in başkanlığında toplanan Büyük Kars Kongresi'nin hiç kuşkusuz en önemli karar ve faaliyeti, bir çok yönüyle çağdaş bir devlet iktidarının özelliklerini taşıyan Cenub-i Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-i Milliyesi (Güneybatı Kafkasya Geçici Ulusal Hükümeti)'nin kurulmuş olmasıdır.
.
Cenub-i Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-i Milliyesi, anayasası, hazırlıkları ve umumi müdürlükleri ile yukarıda değindiğimiz gibi çağdaş bir devlet iktidarının kurulmuş olduğu görünümünü vermekteydi. Cenub-i Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-i Milliyesi Anayasası 18 maddeden oluşmaktaydı:
.
Cenub-i Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-İ Milliyesi Anayasası:
.
1. Hükümet, Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti namını taşıyacaktır.
.
2. Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti, hududunu Batum'dan Nahcıvan'a kadar çizmiş ve hududunun sulhun neticesine kadar muhafazası bilfiil deruhte edilmiştir.
.
3. Hükümetin bayrağı beyaz, yeşil ve siyah'tan oluşan üç renki zemin üzerine Türk devletinin ayyıldızlı bayrağı olarak kabul edilmiştir.
.
4. Cenub-i Garbi Kafkas hudutları dahilinde rcsmi dil Türkçe, muamelat-ı resmiye ve gayrı resmi tedrisat ve muhaberat Türkçe olacaktır.
.
5. Meclis-i Mebusan intihabı (seçimi): Onbin nüfuslan bir mebus seçilecek, 18 yaşını tamamlayan her vatandaş intihaba iştirak edecektir.
.
6. Her vilayet ve kazada Şura-yı Milli şubeleri açılacak, bunların faaliyeti için her türlü müzaheret edilecektir.
.
7. Türk millet ve hükümetini rencide edici her türlü vaziyet-i muameleden kati surette ictinap edilecektir.
.
8. Umum askeri şube ve teşkilatlar Türk devletinin kabul ettiği usGI dairesinde tatbik edilecektir. Türkiye devleti ile irtibatı temin için daimi bir heyet Türkiye'de bulunacaktır.
.
9. Mülkiye Teşkilatları babında sekizinci maddede zikredilen usul aynen kabul edilmiştir.
.
10. Komşu hükümetlerle daima dost ve iyi geçinmeyi Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti düstur addedecek, Meclis-i Mebusan intihabından sonra bu husus hakkında bir kanun çıkarılacaktır .
.
II. Eğer Avrupa hükümetleri Vilayat-i Sitte'yi (Altı Vilayet; Sivas, Erzurum, Van, Bitlis, Mamuretülaziz (Elazığ), Diyarbekir) Türkiye'den alıp ahir bir hükümete verme kashyrarını alırlarsa, Hükümetimiz, Türkiye'den ayrılmamayı katiyyen kabul etmiştir.
.
12. Ekalliyetlerin (azınlıkların) hukukları aynen muhafaza edilecektir.
.
13. Müslümanlar arasındaki dini ayrılıklara hürmet edilecek ve dini ayinlerin ileride birleştirilmesi için çalışılacaktır.
.
14. İntihabların namzedsiz, demokrat ve bitaraf, Türk'ün şan ve şerefine yakışacak surette yapılmasına azami surette dikkat edilecektir. LS. Valiler ve kumandanların tayin ve azilleri, Meclis'in kararıyla olacaktır.
.
16. Milli Şura Hükümeti, Meclis-i Mebusan intihabından sonra bazı kanun maddelerinin tebdiline selahiyetter olacaktır.
.
17. Mebusların yaşları 25 'ten eksik olmayacaktır.
.
18. Bu kanunun icrasına, Milli Şura Hükümet Mümessileri ile Hükümet Reisi memur edilmiştir. 18 maddelik bu Anayasa/nın ilanıyla, Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti kurulmuş oldu.
.
Cenub-i Garbi Kafkas Hükümet-i Muvakkate-i Milliyesi'ni oluşturan Büyük Kars Kong;resi, Hükümet Reisliği'ne, 30 Kasım 1918 tarihinde toplanan Kars İslam Şurası Büyük Kongresi (İkinci Kars Kongresi) sonucu kurulan Milli İslam Şurası Hükümet Reisi Karsh Cihangiroğlu İbrahim Bey'i getirdi. Cihangiroğlu İbrahim Bey'e hükümet reisi olduğu, Kongre'de Reis Vekili seçilen Ali Rıza Bey tarafından tebliğ edilmiştir.
.
Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti'nin kurulduğu tarihlerde 9. Ordu Kumandanı Yakup Şevki Paşa'da Kars'ı tahliye ederek Erzurum'a çekilmişti.
.
Oluşturulan parlamento başkanlığına ise Dr. Esad Bey seçildi. Oluşturulan nazırlıklar ve bunlara getirilen nazırlar ise şöyle sıralanmaktaydı:
.
.
Ne Mutlu Türküm Diyene!!
.
Yorum :
.
Ardahan ili ve ilçelerin resmi web sitelerini ziyaret ettim gözledim. İçimden bir şiir geldi söyledim.
.
|
| ŞAVŞAT |
|
Şavşat, heyecanla okudum resmi web sitesini
Gördüm her biri birbirinden güzel resimlerini
Yazmamışlar, resimler uğruna can verenlerini
Hani nerede gösterirmisin değerlerin Şavşat’ım.
|
| |
|
Tarihi kaynağın, mekânın, önderin mi yoksun
1914 – 1915’tarihi bilgiden mahrum mu oldun
Gömeç’in resmi sitesine bakıp kendime sordum
Hani nerede Milisin, Şehit, Gazilerin Şavşat’ım.
|
| |
|
Suya sabuna dokundurulmamış tarih yazmışlar
Şehitler kabirlerine bayrak dalgalandırmamışlar
Değerini de bu kadar bilgiyle sınırlandırmışlar
Hani nerede tarihteki yerin bu muydu Şavşat’ım.
|
| |
|
Bu Makamın tarihi hakkında bilgi verilmemiş
Bayrağı göndere çekenin adı umursanmamış
Kaça- kaçlık, esaret günlerimiz unutturulmuş
Hani nerede o Sahara savaşın şanın Şavşat’ım.
|
| |
|
Geçmişi unutarak geleceğe sahip çıkamayız
Kahraman, mücahitlerimizi kimlere soracağız
Ardahan Valiliği web sitesinden mi bakacağız
Hani nerede o temsili anıtın, nişanın Şavşat’ım.
|
.
.
|
